O neuroróżnorodności mówi się dziś coraz więcej – w szkołach, poradniach, mediach społecznościowych i podczas rozmów rodziców z nauczycielami. Jedni traktują to pojęcie jak ważną zmianę w myśleniu o człowieku, inni nadal zastanawiają się: „Ale właściwie o co w tym chodzi?”.
Niniejszy artykuł opieram przede wszystkim na wiedzy zdobywanej podczas różnych kursów, szkoleń, webinarów, ale także spotkań ze specjalistami zajmującymi się neuroróżnorodnością. Jednocześnie cały czas patrzę na ten temat oczami praktyka – osoby pracującej na co dzień z dziećmi, młodzieżą i rodzinami. To właśnie codzienne obserwacje pokazują mi, że neuroróżnorodność nie jest modą ani „wymyślonym problemem”, ale realnym sposobem funkcjonowania wielu osób.
Nie chcę jednak tworzyć kolejnego bardzo naukowego czy teoretycznego tekstu pełnego trudnych definicji. Zależy mi raczej na prostym i zrozumiałym wyjaśnieniu, o co chodzi z tą neuroróżnorodnością – tak, żeby każdy mógł spojrzeć na ten temat spokojniej i z większym zrozumieniem.
Neuroróżnorodność, czyli co właściwie?
Najprościej mówiąc: ludzie różnią się sposobem myślenia, odczuwania, uczenia się i odbierania świata. Tak jak różnimy się temperamentem, wyglądem czy talentami, tak samo różni się praca naszych mózgów.
Pojęcie neuroróżnorodności zakłada, że nie istnieje jeden „prawidłowy” sposób funkcjonowania układu nerwowego. Niektóre osoby mają mózg działający w sposób bardziej typowy społecznie, inne funkcjonują inaczej – i ta różnorodność jest naturalną częścią ludzkiej populacji.
Pod pojęciem neuroróżnorodności najczęściej mieszczą się m.in.:
- spektrum autyzmu,
- ADHD,
- dysleksja,
- dyspraksja,
- zespół Tourette’a,
- wysoko wrażliwe przetwarzanie sensoryczne.
To nie moda ani „wymyślone trudności”. To różne style funkcjonowania mózgu.
Mózg jak system operacyjny
Amerykański dziennikarz i autor książek, Steve Silberman, używał bardzo obrazowego porównania: ludzie neuroróżnorodni są jak osoby korzystające z innych systemów operacyjnych.
Większość świata została zaprojektowana pod „Windowsa”, czyli najbardziej rozpowszechniony system. Instrukcje, wymagania społeczne, sposób nauczania, tempo pracy czy komunikacji są tworzone głównie dla osób funkcjonujących w najbardziej typowy sposób.
Ale przecież istnieją także inne systemy:
- MacOS,
- Linux,
- Android.
Każdy działa inaczej. Każdy ma swoje mocne strony. Każdy może być świetny – choć czasem potrzebuje innych warunków. Problem pojawia się wtedy, gdy próbujemy zmusić wszystkich do działania według jednej instrukcji obsługi. Idąc za tym:
- dziecko z ADHD nie jest „niegrzeczne”, bo trudno mu długo siedzieć w ławce,
- uczeń w spektrum autyzmu nie jest „dziwny”, gdy potrzebuje przewidywalności,
- osoba z dysleksją nie jest „leniwa”, gdy inaczej przetwarza tekst.
To po prostu inny „system operacyjny”.
Neuroróżnorodność w szkole
To właśnie szkoła często pokazuje, jak bardzo świat jest dostosowany do jednego modelu funkcjonowania.
- Cisza.
- Siedzenie przez wiele godzin.
- Uczenie się w jednym tempie.
- Wysokie wymagania społeczne.
- Hałas i nadmiar bodźców.
Dla części uczniów to codzienność możliwa do udźwignięcia. Dla innych – ogromny wysiłek.
Uczeń neuroróżnorodny często przez lata słyszy:
- „musisz bardziej się postarać”,
- „przestań przesadzać”,
- „inni potrafią”,
- „zachowuj się normalnie”.
Tymczasem wsparcie bardzo często nie wymaga rewolucji. Czasem wystarczy po prostu:
- przewidywalność,
- krótsze polecenia,
- możliwość ruchu,
- ograniczenie bodźców,
- więcej czasu,
- akceptacja innego sposobu komunikacji.
Neuroróżnorodność to nie etykietka – to zrozumienie
Niektórzy obawiają się, że mówienie o neuroróżnorodności „szufladkuje” dzieci. W rzeczywistości jest odwrotnie. Dobra diagnoza czy rozumienie potrzeb nie zamyka człowieka w etykiecie. Otwiera drogę do lepszego funkcjonowania. Bo trudno wspierać dziecko, jeśli oczekujemy od niego działania według instrukcji, która do niego nie pasuje.
Neuroróżnorodność nie oznacza, że wszyscy są tacy sami. Oznacza, że różnice nie powinny wykluczać z bycia rozumianym, akceptowanym i wspieranym.
Może więc zamiast pytać: „Dlaczego on nie funkcjonuje jak inni?” warto częściej zapytać: „Jak mogę lepiej zrozumieć jego sposób odbierania świata?”.
Jestem ciekawa, jak w Was rezonuje pojęcie neuroróżnorodności?
