Rola i znaczenie działań profilaktycznych w szkole

Artykuł zawiera lokowanie marki własnej.

Środowisko szkolne to nie tylko miejsce nauki przedmiotów, ale także przestrzeń wychowania, kształtowania postaw i wspierania rozwoju młodych ludzi – także w sferze emocjonalnej, społecznej i zdrowotnej. W Polsce działania profilaktyczne w szkole mają także podstawy prawne – zgodni z art. 26.1. Ustawa Prawo oświatowe, szkoły oraz placówki oświatowe realizują program wychowawczo-profilaktyczny, który obejmuje działania wychowawcze dla uczniów oraz działania profilaktyczne skierowane do uczniów, nauczycieli i rodziców.

Dodatkowo program wychowawczo-profilaktyczny powinien być opracowany na podstawie corocznej diagnozy potrzeb rozwojowych uczniów, w tym czynników chroniących i czynników ryzyka, ze szczególnym uwzględnieniem zagrożeń związanych z substancjami psychoaktywnymi.

Dlaczego działania profilaktyczne w szkole są ważne?

Działania profilaktyczne pozwalają zapobiegać występowaniu trudności (np. uzależnień, przemocy, zagrożeń w sieci) zanim staną się one poważnymi problemami.
Dzięki programowi wychowawczo-profilaktycznemu szkoła staje się miejscem wspierającym nie tylko wiedzę, ale także dobrostan uczniów – emocjonalny, społeczny, zdrowotny.
Włączenie profilaktyki do struktury działań szkoły tworzy kulturę bezpieczeństwa, współpracy i wzmacniania mocnych stron uczniów.
Wymóg prawny (wspomniany już art. 26) oznacza, że szkoła ma formalny obowiązek realizować działania profilaktyczne, co zwiększa odpowiedzialność i nadaje temu działaniu rangę strategiczną.

Działania profilaktyczne w szkole to nie dodatek, ale integralny element wychowania i edukacji, wsparte przepisami prawa i konieczne w dzisiejszym świecie. Szkoła, która świadomie i systemowo podejmuje profilaktykę, działa proaktywnie, a więc umożliwia uczniom rozwój w bezpiecznym środowisku, wspiera ich kompetencje życiowe, buduje kulturę współpracy i odpowiedzialności oraz reaguje na wyzwania współczesności.

Podejmowanie działań profilaktycznych w szkole jest ważne, ponieważ chroni rozwój dzieci i młodzieży, wzmacnia ich kompetencje życiowe i pomaga im radzić sobie w świecie pełnym wyzwań.

Szkoła powinna podejmować działania profilaktyczne, ponieważ…

Pełni funkcję wychowawczą – nie tylko edukacyjną – prawo oświatowe wskazuje, że szkoła jest odpowiedzialna nie tylko za przekazywanie wiedzy, ale także za wspieranie rozwoju emocjonalnego, społecznego i zdrowotnego uczniów. Profilaktyka jest jednym ze sposobów realizacji tej misji.
Wczesne działania zapobiegają poważnym problemom – profilaktyka działa „z wyprzedzeniem”. Zamiast gasić pożary, szkoła uczy, jak im zapobiegać. Dzięki temu:

zmniejsza się ryzyko zachowań agresywnych,
maleje skala przemocy rówieśniczej,
mniej uczniów sięga po substancje psychoaktywne,
rzadziej dochodzi do kryzysów emocjonalnych i problemów psychicznych.

Profilaktyka porządkuje i uspójnia działania szkoły – program wychowawczo-profilaktyczny sprawia, że szkoła:

systematyzuje swoje działania,
działa zgodnie z diagnozą potrzeb,
obejmuje profilaktyką uczniów, nauczycieli i rodziców.

Dzięki temu profilaktyka nie jest przypadkowa, ale staje się częścią kultury szkoły.

Reaguje na realne wyzwania współczesnego świata – cyberprzemoc, uzależnienia behawioralne, fake newsy, zdrowie psychiczne, kryzysy emocjonalne, brak umiejętności społecznych – to zjawiska, które dotykają współczesnych uczniów dużo częściej niż dekadę temu.

Szkoła musi odpowiadać na te zmiany, a profilaktyka jest najskuteczniejszym narzędziem.

Co działania profilaktyczne dają uczniom?

Umiejętność radzenia sobie z emocjami i stresem – dzięki różnego typu działaniom profilaktycznym uczniowie mają szansę nauczyć się m.in. rozpoznawać emocje, regulować napięcie, radzić sobie z niepowodzeniami, mówić o swoich potrzebach. To kluczowe kompetencje, która zapobiegają późniejszym kryzysom.
Lepsze relacje z rówieśnikami – wyposażenie młodych ludzi w umiejętność komunikacji, empatii, rozwiązywania konfliktów, reagowania na przemoc, proszenia o pomoc. Uczniowie lepiej funkcjonują w klasie, czują się bezpieczniej i są bardziej otwarci.
Świadomość zagrożeń i rozsądne decyzje – dzieci i młodzież poznają m.in. konsekwencje używek, zagrożenia związane z internetem, ryzyko zachowań impulsywnych, sposoby reagowania na przemoc czy hejt. Dzięki temu podejmują bardziej odpowiedzialne decyzje.
Wzrost poczucia własnej wartości i sprawczości – uczniowie uczestniczący w działaniach profilaktycznych: częściej wierzą w siebie, widzą swoje mocne strony, uczą się strategii radzenia sobie, lepiej oceniają swoje możliwości. W efekcie rzadziej zachowują się ryzykownie, bo wiedzą, że mają wpływ na swoje życie.
Wsparcie w trudnościach i poczucie, że nie są sami – profilaktyka daje uczniom przestrzeń, w której m.in.: mogą mówić o swoich problemach, spotykają dorosłych gotowych im pomóc, dostają narzędzia do radzenia sobie z sytuacjami trudnymi, uczą się, że proszenie o wsparcie to siła, a nie słabość.
Budowanie zdrowych nawyków na przyszłość – dzieci i młodzież mają okazję nauczyć się właściwych nawyków dbania o zdrowie, umiejętności odpoczynku, świadomości, jak działa stres, higieny cyfrowej oraz rozwinąć kompetencje interpersonalne. Wszystko to procentuje w dorosłym życiu.

Aktualne i ważne tematy profilaktyczne, czyli o czym warto rozmawiać z uczniami?

Poniżej zestaw kluczowych tematów, które aktualnie – w świetle wyzwań społecznych, technologicznych i psychologicznych – zasługują na szczególną uwagę w działaniach profilaktycznych w szkole.

ZDROWIE PSYCHICZNE I EMOCJONALNE

Rozmowy o stresie szkolnym, presji rówieśniczej i oczekiwaniach (zarówno w klasach starszych, jak i w edukacji wczesnoszkolnej − oczywiście dostosowane do wieku uczniów).
Wsparcie w zakresie rozpoznawania emocji, wyrażania ich w zdrowy sposób, radzenia sobie z niepowodzeniami i zmianami.
Kształtowanie w uczniach poczucia wartości własnej, budowanie odporności psychicznej.

To może się przydać – zobacz >

BEZPIECZEŃSTWO W SIECI I CYFROWE KOMPETENCJE

Rozsądne korzystanie z mediów społecznościowych, smartfonów, gier online.
Zagrożenia: cyberprzemoc, uzależnienie od internetu/gier, dezinformacja, czyli radzenie sobie z fake newsami.
Zachęcanie do zdrowego balansu między czasem online i offline, promowanie aktywności fizycznej, realnych relacji.
Uczenie krytycznego myślenia wobec treści w sieci i ich wpływu na emocje oraz relacje.

To może się przydać – zobacz >

RELACJE RÓWIEŚNICZE, KOMUNIKACJA, PRZECIWDZIAŁANIE PRZEMOCY I AGRESJI

Asertywność, czyli jak budować dobre relacje i mówić „nie” w szacunku.
Jak reagować na zachowania agresywne lub odrzucenie.
Wczesna interwencja wobec zjawisk takich jak przemoc rówieśnicza czy wykluczenie społeczne.
Wzmocnienie roli klas jako grup wsparcia i współpracy, a nie tylko rywalizacji (ważne zwłaszcza w klasach starszych).

To może się przydać – zobacz >

UZALEŻNIENIA, W TYM NOWE SUBSTANCJE

Choć tradycyjna profilaktyka uzależnień nadal jest ważna, warto poszerzyć ją o tematy związane z nowymi substancjami psychoaktywnymi, e-papierosami, innowacyjnymi formami uzależnień (np. gry online).

Edukacja o wpływie uzależnień na ciało, umysł, relacje, przyszłość.
Tematy alternatywnego spędzania wolnego czasu, rozwijania zainteresowań jako formy profilaktyki.

To może się przydać – zobacz >

ZDROWY STYL ŻYCIA

Znaczenie ruchu i zdrowego odżywiania – wpływ na samopoczucie, koncentrację, relacje, odporność emocjonalną.
Zajęcia edukacyjne o higienie snu, ograniczaniu ekranów przed snem.