Koniec roku szkolnego dla wielu dzieci wiąże się z radością, ulgą i ekscytacją przed wakacjami. Dla części uczniów to jednak czas rozczarowania, smutku i poczucia porażki. Szczególnie trudne bywają sytuacje, gdy dziecko bardzo liczyło na świadectwo z wyróżnieniem, wyższą średnią lub konkretną ocenę, a zabrakło niewiele.
„Nie dostanę paska…”, „Jestem gorszy”, „Mama będzie zawiedziona”, „To niesprawiedliwe” – takie słowa mogą kryć w sobie dużo silnych emocji i lęku przed oceną ze strony dorosłych.
To ważny moment, w którym rodzic i nauczyciel mogą pomóc dziecku spojrzeć na siebie szerzej niż przez pryzmat stopni.
Dlaczego dziecko tak mocno przeżywa brak „paska”?
Dla dorosłych różnica jednej oceny lub kilku setnych średniej może wydawać się niewielka. Dla dziecka często oznacza jednak:
- utratę ważnego celu,
- poczucie niesprawiedliwości,
- porównywanie się z rówieśnikami,
- obawę przed reakcją rodziców,
- przekonanie, że „nie jest wystarczająco dobre”.
Warto pamiętać, że dzieci bardzo często utożsamiają swoją wartość z osiągnięciami szkolnymi. Jeśli przez długi czas słyszą głównie pochwały za wyniki, mogą zacząć wierzyć, że są ważne wtedy, gdy osiągają sukces.
Najpierw emocje, potem rozmowa
Kiedy dziecko jest rozczarowane, nie potrzebuje od razu rad, analiz ani motywacyjnych przemówień. Najpierw potrzebuje poczuć, że ma prawo do swoich emocji.
Pomocne mogą być komunikaty:
- „Widzę, że jest ci bardzo przykro”.
- „Zdaję sobie sprawę, że naprawdę ci zależało”.
- „Masz prawo czuć rozczarowanie”.
- „To trudne, kiedy coś nie wychodzi tak, jak planowaliśmy”.
Takie słowa nie „rozpieszczają” dziecka. One pomagają mu regulować emocje i budują poczucie bezpieczeństwa.
Czego unikać?
Choć często wynikają z dobrych intencji, niektóre reakcje dorosłych mogą pogłębiać napięcie i poczucie porażki. Warto unikać:
Umniejszania emocji
- „To tylko pasek”.
- „Przesadzasz”.
- „Inni mają dużo gorsze oceny i się nie przejmują”.
Porównywania
- „Zobacz, Kasia będzie miała świadectwo z wyróżnieniem”.
- „Twój brat co roku miał pasek”.
Warunkowej akceptacji
- „Mogłeś/aś bardziej się postarać”.
- „Szkoda, bo byłaby nagroda”.
Natychmiastowego szukania winnych
- „To przez telefon, cały wolny czas tylko grasz”.
- „Za mało się uczyłeś/aś”.
- „Mogłeś/aś nie zapisywać się na kolejne zajęcia dodatkowe”.
Dziecko w kryzysie emocjonalnym potrzebuje przede wszystkim relacji, a nie oceny.
Pomóż dziecku zobaczyć więcej niż stopnie
To dobry moment, aby przypominać dziecku, że oceny nie opisują całego człowieka.
Można zapytać:
- „Z czego jesteś w tym roku dumny/a?”.
- „Czego się nauczyłeś/aś poza ocenami?”.
- „Co było dla ciebie najtrudniejsze?”.
- „W czym zrobiłeś/aś największy postęp?”.
Warto zauważać:
- wysiłek,
- wytrwałość,
- rozwój społeczny,
- pokonywanie trudności,
- samodzielność,
- odwagę.
Nie każde dziecko będzie najlepsze w systemie oceniania. Każde jednak może rozwijać swoje mocne strony.
Kiedy dziecko obwinia siebie
Niektóre dzieci po niepowodzeniu zaczynają mówić:
- „Jestem głupi”.
- „Nigdy nie jestem wystarczający”.
- „Nie umiem i nigdy się nie nauczę”.
- „Nie ma sensu się starać”.
Takie komunikaty warto spokojnie zatrzymywać:
- „Jedna ocena nie mówi, kim jesteś”.
- „Można być wartościowym człowiekiem bez czerwonego paska”.
- „Twoja praca i wysiłek są ważne”.
- „Masz prawo popełniać błędy”.
Dla dziecka ogromne znaczenie ma świadomość, że miłość i akceptacja dorosłych nie zależą od wyników szkolnych.
Co mogą zrobić nauczyciele?
Koniec roku szkolnego to także ważny czas dla nauczycieli. Sposób komentowania ocen może zostać z dzieckiem na długo.
Warto:
- unikać publicznego porównywania uczniów,
- nie wartościować dzieci przez pryzmat świadectw,
- doceniać różne rodzaje sukcesów,
- zauważać postęp, a nie tylko wynik końcowy,
- wzmacniać poczucie sprawstwa i kompetencji.
Czasem jedno zdanie nauczyciela: „Widzę, ile pracy włożyłeś w ten rok” znaczy dla dziecka więcej niż średnia na świadectwie.
Wakacje nie powinny zaczynać się od poczucia porażki
Dziecko ma prawo być smutne, rozczarowane czy złe. To naturalne emocje. Rolą dorosłych nie jest ich natychmiastowe „naprawianie”, ale towarzyszenie dziecku w przeżywaniu trudnych chwil. Dlatego też najważniejsze, co dziecko powinno usłyszeć na koniec roku szkolnego to: „Jesteś ważny i wartościowy niezależnie od ocen”.
