Artykuł gościnny na Pedagog Online z cyklu „Głos Specjalisty”
Sylwia Chrostowska-Majcher – psycholog, terapeutka par i rodzin w trakcie szkolenia z psychoterapii systemowej
Nowy rok szkolny. Ja = mama pierwszoklasisty i psycholog szkolna.
Dużo myśli w głowie. Także tych związanych z psychoedukacją dorosłych.
Lubię rozmawiać z rodzicami. Jestem w trakcie szkolenia na psychoterapeutkę rodzin i par, podczas którego uczę się patrzeć na rodzinę jak na system – sieć wzajemnych zależności, w której zachowanie jednej osoby wpływa na pozostałych. Coraz częściej wykorzystuję tę perspektywę również w pracy w szkole. I nie ukrywam – daje mi to dużo satysfakcji.
Bo szkoła to nie tylko dziecko.
To także rodzice – ich decyzje, lęki, potrzeby i przekonania oraz sposób, w jaki, jako dorośli, budują dzieciom świat i nadają mu znaczenie. I właśnie dlatego chcę dziś napisać o czymś, co uważam za jedno z większych wyzwań współczesnego rodzicielstwa – o smartfonach.
Telefon nie jest neutralnym przedmiotem.
Jako rodzice stoimy dzisiaj przed ogromną ilością wyzwań. Jednym z nich jest dobre zarządzanie nowymi technologiami. Im dłużej pracuję w szkole, tym bardziej jestem przekonana, że powinniśmy bardzo ostrożnie podchodzić do decyzji o przekazaniu dziecku własnego smartfona z dostępem do internetu.
Nie dlatego, że technologia jest zła.
Nie dlatego, że należy dzieci od niej całkowicie odizolować.
I nie dlatego, że każde dziecko korzystające ze smartfona będzie miało problemy emocjonalne.
Powód jest znacznie prostszy: Smartfon jest niezwykle angażującym narzędziem, a dziecko nie dysponuje jeszcze takimi zdolnościami samoregulacji jak dorosły.
Kieszonkowy komputer, który jest jednocześnie komunikatorem, platformą społecznościową, źródłem niekończącej się rozrywki, aparatem, wyszukiwarką, centrum powiadomień i urządzeniem do gier, trafia w ręce rozwijającego się człowieka. Większość aplikacji projektowana jest tak, abyśmy chcieli korzystać z nich jak najdłużej.
To nie jest przypadek.
Co mówi nam nauka?
Warto tutaj zachować proporcje. Badania nad wpływem smartfonów i mediów cyfrowych na dzieci są coraz obszerniejsze, ale nie dają podstaw do jednoznacznego stwierdzenia, że smartfon sam w sobie powoduje depresję, albo że każda minuta przed ekranem prowadzi do trwałych zmian w mózgu.
Obraz jest bardziej złożony.
Wiemy natomiast, że intensywne korzystanie z mediów cyfrowych wiąże się m.in. z problemami ze snem, trudnościami z koncentracją, mniejszą ilością aktywności fizycznej i ryzykiem problematycznego korzystania z internetu. Amerykańska Akademia Pediatrii podkreśla również znaczenie wieku dziecka, rodzaju treści, kontekstu korzystania i tego, co ekran wypiera z codziennego życia.
Szczególnie ważny jest sen.
Telefon w sypialni, korzystanie z mediów przed snem i nocne sięganie po urządzenie mogą opóźniać zasypianie, skracać sen i pogarszać jego jakość. Nowszy raport American Academy of Pediatrics wskazuje na mocne dowody dotyczące negatywnego wpływu mediów cyfrowych na długość, początek i jakość snu dzieci i nastolatków. A sen nie jest luksusem.
Sen jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego rozwoju dziecka, uczenia się, regulacji emocji i zdrowia psychicznego.
Jest też coraz więcej danych dotyczących samego smartfona
Bardzo interesujące są wyniki badania opublikowanego w Pediatrics w 2025 roku, obejmującego ponad 10 tysięcy młodych osób uczestniczących w badaniu Adolescent Brain Cognitive Development.
W wieku 12 lat posiadanie własnego smartfona wiązało się ze zwiększonym prawdopodobieństwem depresji, otyłości i niewystarczającej ilości snu. W wieku 13 lat osoby, które w międzyczasie otrzymały smartfon, częściej zgłaszały objawy psychopatologii oraz niewystarczający sen. Autorzy podkreślają jednak, że badanie pokazuje związek, a nie dowód, że smartfon jest przyczyną tych problemów.
Badania wskazują na związki między intensywnym korzystaniem z mediów ekranowych, a różnicami w strukturze i funkcjonowaniu rozwijającego się mózgu. Smartfony to urządzenia, które dostarczają natychmiastowej gratyfikacji (polubienia, krótkie filmiki, powiadomienia), działając jak mikronagrody wyzwalające wyrzuty dopaminy. Mózg dziecka przyzwyczaja się do bardzo wysokiego poziomu stymulacji. Intensywne korzystanie z mediów cyfrowych może wiązać się z trudnościami w utrzymaniu uwagi i większą podatnością na rozpraszanie.
Jednak w tej całej wyliczance największym problemem może być to, co smartfon wypiera.
Być może właśnie tutaj znajduje się sedno całej sprawy.
Dziecko, które spędza godzinę na TikToku, nie spędza tej godziny na zabawie.
Dziecko, które wieczorem rozmawia na komunikatorze, niekoniecznie odpoczywa.
Dziecko, które podczas odrabiania lekcji co kilka minut sprawdza powiadomienia, nie uczy się w takich samych warunkach jak dziecko, które może się skupić.
Dziecko, które po szkole natychmiast sięga po telefon, ma mniej okazji do doświadczania nudy.
A nuda jest potrzebna.
Potrzebna jest również spontaniczna zabawa. Ruch. Rozmowa twarzą w twarz. Konflikt z kolegą i samodzielne jego rozwiązanie. Czekanie. Przegrywanie. Wymyślanie zabawy. Czytanie książki, która przez pierwsze trzydzieści stron wcale nie jest fascynująca.
To właśnie w tych zwyczajnych doświadczeniach rozwijają się kompetencje, których nie da się pobrać z aplikacji.
Dziecko potrzebuje ćwiczyć samoregulację, a nie tylko z niej korzystać
Mózg dziecka i nastolatka nadal się rozwija. Szczególnie długo dojrzewają obszary odpowiedzialne m.in. za planowanie, hamowanie impulsów, przewidywanie konsekwencji i regulację zachowania.
Dlatego oczekiwanie od dziecka: „Po prostu odłóż telefon, kiedy będziesz już zmęczony” jest często nierealistyczne. To trochę tak, jakbyśmy dali dziecku nieograniczony dostęp do słodyczy, a następnie oczekiwali, że samo idealnie wyreguluje ich spożycie.
Dziecko potrzebuje dorosłego, który pomoże mu tę regulację zbudować.
Najpierw regulujemy razem. Potem dziecko uczy się regulować samo.
A co z relacjami?
Tu dochodzimy do jeszcze jednej ważnej kwestii.
Dzieci potrzebują innych dzieci. Potrzebują uczyć się rozmawiać, negocjować, przepraszać, odmawiać, żartować, rozwiązywać konflikty i odczytywać emocje drugiego człowieka. Kontakt online może być wartościowy i dla nastolatków może być ważną częścią życia społecznego. Nie chodzi więc o demonizowanie komunikacji cyfrowej.
Chodzi o proporcje.
Kontakt przez ekran nie powinien zastępować doświadczeń, które dziecko może zdobyć tylko w bezpośredniej relacji. Dlatego pytanie nie powinno brzmieć: „Czy moje dziecko może korzystać z internetu?”.
Bardziej pomocne jest pytanie: „Czy moje dziecko jest już gotowe na samodzielne zarządzanie urządzeniem, którego projekt został stworzony po to, żeby przyciągać jego uwagę?”.
To zupełnie inne pytanie.
Dlaczego tak ważna jest spójność rodziców?
Myślę o tym również w kontekście klasy.
Jeżeli pięcioro dzieci ma smartfony, a pozostałe piętnaścioro ich nie ma, pojawia się presja.
„Ale wszyscy mają!”
„Tylko ja nie mam!”
„Mama Kasi pozwoliła.”
„Tata Adasia kupił mu na komunię.”
I nagle decyzja jednej rodziny zaczyna wpływać na wszystkie pozostałe.
Dlatego uważam, że spójność rodziców w tym zakresie może być ogromnym zasobem klasy/szkoły.
Jeżeli rodzice wspólnie ustalą: „W naszej klasie dzieci nie potrzebują smartfonów do budowania relacji”, to przestaje to być indywidualną decyzją pojedynczego dziecka. Staje się wspólną zasadą dorosłych. To właśnie jest myślenie systemowe.
Nie pytamy wyłącznie: „Co jest dobre dla mojego dziecka?”.
Pytamy również:
„Jak moja decyzja wpływa na grupę, w której moje dziecko funkcjonuje?”.
„Ale przecież muszę mieć kontakt z dzieckiem”.
Oczywiście.
Jeżeli potrzebujesz kontaktu z dzieckiem, naprawdę nie musisz kupować mu smartfona. Można kupić zwykły telefon.
Telefon, który pozwala:
- zadzwonić do mamy,
- zadzwonić do taty,
- odebrać telefon,
- wysłać SMS,
- ewentualnie skontaktować się z kilkoma ważnymi osobami.
Bez mediów społecznościowych.
Bez niekończącego się strumienia treści.
Bez gier.
Bez powiadomień.
Bez dostępu do internetu.
Telefon do dzwonienia. Tyle.
I być może właśnie ta prostota jest jego największą zaletą.
A komunikatory?
Warto również pamiętać, że popularne komunikatory i platformy społecznościowe mają określone wymagania wiekowe.
Nie powinniśmy omijać tych ograniczeń tylko dlatego, że „wszyscy w klasie już mają grupę”.
Dziecko nie musi być obecne w każdej grupie rówieśniczej od najmłodszych lat.
Może zadzwonić.
Może spotkać się po szkole.
Może zapukać do kolegi.
Może powiedzieć: „Hej, pobawimy się?”
To są umiejętności, które warto chronić.
Smartwatch nie zawsze jest rozwiązaniem
Czasami próbujemy znaleźć kompromis.
„Smartfonu nie damy, kupimy zegarek.”
To może być dobre rozwiązanie – jeśli rzeczywiście służy głównie do kontaktu i bezpieczeństwa.
Ale jeżeli zegarek ma kilkanaście aplikacji, gry, komunikatory, powiadomienia i kolejne funkcje mające przyciągać uwagę, zmieniamy tylko formę urządzenia.
Nie chodzi przecież o to, żeby dziecko nie miało prostokąta w kieszeni.
Chodzi o to, żeby nie musiało przez cały dzień zarządzać strumieniem cyfrowych bodźców.
Nie odbierajmy dzieciom dzieciństwa
To chyba najważniejsza myśl, z którą zostaję jako mama i psycholog.
Dzieciństwo nie będzie trwało wiecznie.
Dziecko nie będzie zawsze chciało biegać po podwórku.
Nie zawsze będzie chciało budować bazę z koców.
Nie zawsze będzie chciało siedzieć z rodzicem przy planszówce.
Nie zawsze będzie miało ochotę opowiadać o tym, co wydarzyło się w szkole.
Dlatego warto chronić ten czas, kiedy jeszcze tego wszystkiego potrzebuje.
Nie musimy spieszyć się z dorosłością.
Nie musimy kupować smartfona na komunię tylko dlatego, że inne dzieci go dostaną.
Nie musimy dawać dziecku dostępu do świata, do którego jeszcze nie jest rozwojowo przygotowane.
Technologia poczeka.
Dzieciństwo nie.
Co możemy zrobić jako rodzice?
Nie chodzi o stworzenie domu bez technologii.
Chodzi o stworzenie domu, w którym technologia ma swoje miejsce.
Możemy:
- Opóźnić moment otrzymania własnego smartfona.
Nie ma jednej magicznej granicy wieku odpowiedniej dla każdego dziecka. Warto jednak pamiętać, że późniejsze wprowadzenie własnego smartfona daje dziecku więcej czasu na rozwój samoregulacji i kompetencji społecznych. Osobiście uważam, że smartfon nie jest urządzeniem potrzebnym dziecku w szkole podstawowej. - Jeśli potrzebny jest kontakt – wybrać prosty telefon.
Kontakt z rodzicem czy kolegami nie wymaga dostępu do całego internetu. - Nie dawać telefonu do sypialni.
Urządzenia powinny ładować się poza pokojem dziecka. To jedna z prostszych zasad, która może realnie chronić sen. - Ustalić zasady wspólnie z innymi rodzicami.
Im bardziej spójna jest grupa dorosłych, tym mniejsza presja wywierana na pojedyncze dziecko. - Rozmawiać o technologii, zamiast tylko jej zakazywać.
Dziecko powinno wiedzieć, dlaczego wprowadzamy zasady. - Patrzeć na własne zachowanie.
Nie możemy wymagać od dziecka odłożenia telefonu, kiedy sami odpowiadamy na wiadomości podczas rodzinnej kolacji. - Dawać dziecku coś w zamian.
Jeżeli zabieramy ekran, musimy pamiętać, że dziecko nadal potrzebuje atrakcji, relacji, ruchu, zabawy i naszej obecności.
I jeszcze jedno – nie chodzi o perfekcję
Nie jestem zwolenniczką rodzicielstwa opartego na strachu.
Nie chcę mówić rodzicom: „Jeśli twoje dziecko ma smartfona, robisz mu krzywdę.” To byłoby niesprawiedliwe i naukowo zbyt daleko idące.
Rodzice często kupują dzieciom smartfony, ponieważ chcą zadbać o ich bezpieczeństwo, kontakt i przynależność do grupy. Robią to z troski.
I właśnie dlatego potrzebujemy o tym rozmawiać bez zawstydzania. Możemy jednak jako dorośli zatrzymać się i zadać sobie pytanie: Czy moje dziecko naprawdę potrzebuje smartfona, czy raczej potrzebuje mnie, który wytłumaczy mu, że to urządzenie w wieku rozwojowym przynosi więcej szkody niż pożytku.
Bo być może największym prezentem, jaki możemy dać dziecku, nie jest kolejna funkcja urządzenia.
Może jest nim możliwość przeżycia dzieciństwa trochę dłużej.
Bez ciągłego porównywania się.
Bez powiadomień.
Bez konieczności bycia cały czas dostępnym.
Bez algorytmu podpowiadającego, co ma oglądać, lubić i czego pragnąć.
Za to z czasem na nudę.
Na ruch.
Na przyjaźń.
Na rozmowę.
Na błędy.
Na samodzielność.
Na zwyczajne, analogowe dzieciństwo.
Rodzicu – bądź uważny. Bądź obecny. Bądź ciekawy swojego dziecka.
I zanim dasz mu do ręki smartfon, zastanów się nie tylko nad tym, co dzięki niemu zyska.
Zastanów się również: co może stracić.
O autorce
Sylwia Chrostowska-Majcher
Psycholog, terapeutka par i rodzin w trakcie szkolenia z psychoterapii systemowej w Ośrodku Szkoleń Systemowych w Krakowie. Ukończyła jednolite studia magisterskie na kierunku psychologia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Doświadczenie zawodowe zdobywała między innymi na Oddziale Psychiatrii Dzieci i Młodzieży Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie. Na co dzień pracuje z dziećmi i młodzieżą w szkole oraz z osobami z niepełnosprawnością intelektualną i ich rodzinami w fundacji. W swojej pracy korzysta z wiedzy i doświadczeń zdobywanych podczas licznych szkoleń i konferencji.
W kontakcie z drugim człowiekiem szczególnie ceni sobie autentyczność, ciekawość i uważność. Lubi dzielić się wiedzą w sposób, który pomaga lepiej rozumieć siebie, swoje emocje i relacje z innymi. W pracy z drugim człowiekiem najbardziej cieszy ją moment, w którym jakaś wiedza zaczyna mieć dla drugiej osoby praktyczne znaczenie – pozwala jej spojrzeć na swoją sytuację z innej perspektywy, lepiej zrozumieć swoje dziecko, partnera czy własne potrzeby.
Chcesz podzielić się swoją wiedzą?
Cykl „Głos specjalisty” to przestrzeń na Pedagog Online dla wartościowych, autorskich publikacji ekspertów związanych z edukacją, psychologią, wychowaniem i wspieraniem dzieci oraz młodzieży.
Jeśli masz wiedzę, doświadczenie lub własną perspektywę, którą chcesz podzielić się z innymi – zapraszamy do współpracy.
Skontaktuj się z nami: kontakt@pedagogonline.pl
