Nie każdy uczeń cieszy się z nadchodzących świąt

O empatii, uważności i odpowiedzialności szkoły

Okres przedświąteczny w szkołach kojarzy się z dekoracjami, kolędami, klasowymi wigiliami i rozmowami o radości, prezentach oraz rodzinnych spotkaniach. W dominującej narracji jest to czas „magiczny”, pełen ciepła i bliskości. Warto jednak zatrzymać się na chwilę i zadać pytanie: czy dla każdego ucznia zbliżające się święta są rzeczywiście powodem do radości?

Z perspektywy pedagogicznej odpowiedź jest jednoznaczna – nie. Dla części dzieci i młodzieży nadchodzące święta są czasem trudnym emocjonalnie, obciążającym, a niekiedy wręcz bolesnym. Szkoła jako przestrzeń wychowawcza i relacyjna ma szczególną odpowiedzialność, by te doświadczenia zauważyć i nie pogłębiać poczucia osamotnienia.

Każdy uczeń jest ważny – także ten, który nie odczuwa radości

Niechęć do Bożego Narodzenia, obniżony nastrój czy wycofanie w okresie przedświątecznym nie są „złą postawą” ani brakiem wdzięczności. To często sygnał, że uczeń mierzy się z doświadczeniami, które nie mieszczą się w powszechnym, idealizowanym obrazie świąt.

Wśród uczniów, dla których grudzień jest szczególnie trudny, znajdują się m.in. dzieci:

• przeżywające stratę bliskiej osoby,
• doświadczające rozwodu lub silnych konfliktów rodzinnych,
• wychowujące się w rodzinach z problemem przemocy lub uzależnień,
• żyjące w trudnych warunkach materialnych,
• przebywające w pieczy zastępczej,
• zmagające się z zaburzeniami emocjonalnymi lub depresją.

Dla tych uczniów szkolne rozmowy o „najpiękniejszym czasie w roku” mogą potęgować poczucie inności i wykluczenia.

Czego dorośli często nie widzą?

Nie każdy uczeń otwarcie powie, że boi się świąt lub że ich nie lubi. Częściej zobaczymy to w zachowaniu: drażliwości, apatii, spadku koncentracji, wybuchach emocji lub wycofaniu. Czasem pojawia się też nadmierne pobudzenie – maskujące napięcie i lęk.

Dla niektórych dzieci święta oznaczają:

• długie przebywanie w domu, który nie jest bezpieczny emocjonalnie,
• eskalację konfliktów rodzinnych,
• konfrontację z brakiem – finansowym, relacyjnym, emocjonalnym,
• porównywanie się z innymi i poczucie wstydu.

To właśnie te „ciche historie” wymagają od dorosłych szczególnej uważności.

Święta a kryzys emocjonalny ucznia – rola nauczyciela i pedagoga

Grudzień to czas zwiększonego obciążenia emocjonalnego. Nauczyciel i pedagog szkolny nie muszą rozwiązywać wszystkich problemów ucznia, ale mogą zrobić coś bardzo ważnego – zauważyć i nie bagatelizować jego trudności.

Warto zwrócić uwagę na:

• nagłą zmianę zachowania,
• wzrost absencji,
• silne reakcje emocjonalne,
• komunikaty deprecjonujące siebie („i tak nie ma sensu”).

Warto używać komunikatów:

• „Widzę, że to dla ciebie trudny czas”,
• „Nie każdy musi czuć radość – i to jest w porządku”,
• „Jeśli chcesz porozmawiać, jestem”.

Czasem najważniejsze jest stworzenie przestrzeni, w której uczeń nie musi udawać. Ponadto dla wielu dzieci już samo doświadczenie bycia wysłuchanym i nieocenianym ma ogromne znaczenie regulujące emocje.

Jeśli pedagog ma wiedzę o trudnej sytuacji materialnej ucznia, warto – z zachowaniem pełnej dyskrecji:

• skoordynować pomoc we współpracy z instytucjami,
• zadbać, by uczeń nie był publicznie wyróżniany,
• unikać sytuacji, w których brak świątecznych atrybutów staje się widoczny.

Najważniejsza jest ochrona godności dziecka.

Empatia zamiast presji, czyli jak szkoła może być bezpiecznym miejscem?

Szkoła ma ogromny potencjał w kształtowaniu empatii i wrażliwości społecznej. Zamiast wzmacniać jedną narrację, warto:

• normalizować różnorodność emocji,
• podkreślać, że radość i smutek mogą współistnieć,
• uczyć szacunku do cudzych doświadczeń.

Zajęcia wychowawcze mogą skupiać się nie na „idealnych świętach”, lecz na:

• życzliwości,
• wsparciu,
• uważności na drugiego człowieka,
• drobnych gestach, które budują relacje.

Jak rozmawiać o świętach, by nie ranić? – kilka praktycznych wskazówek

• stosuj pytania otwarte, dające wybór („Jeśli chcesz, możesz się podzielić…”),
• unikaj porównań i ocen,
• pozwól uczniowi zachować milczenie,
• proponuj alternatywne tematy prac i aktywności,
• pamiętaj, że udział w wydarzeniach związanych ze świętami powinien być bezpieczny emocjonalnie.

Podsumowując: Nie każdy uczeń czeka na święta z radością. Nie każdy ma do czego wracać, nie każdy ma z kim świętować, nie każdy czuje ciepło i spokój. To nie czyni go gorszym ani trudnym – czyni go dzieckiem, które potrzebuje zrozumienia.

Szkoła nie zmieni sytuacji rodzinnej ucznia, ale może sprawić, że w jej murach poczuje się on widziany, akceptowany i ważny. A czasem właśnie to jest najcenniejszym „prezentem”, jaki możemy mu dać.